อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ

ในพื้นที่ภาคกลางของประเทศไทย นับได้ว่าเป็นจุดศูนย์กลางของแหล่งอารยธรรมที่สำคัญ แห่งหนึ่งในภูมิภาคนี้ ได้มีการค้นพบและขุดค้นทางโบราณคดีของมนุษย์ในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ บริเวณลุ่มน้ำป่าสักและลุ่มน้ำลพบุรีเป็นจำนวนมากมาย ที่มีวัฒนธรรมความเจริญและเทคโนโลยี ไม่ด้อยไปกว่าชุมชนใดในช่วงระยะเวลาใกล้เคียงกัน ซึ่งสิ่งเหล่านี้เองที่เป็นพื้นฐานอันสำคัญ ที่มีผลให้ชุมชนได้พัฒนาขึ้นมาเป็นสังคมเมืองที่มีความเจริญรุ่งเรืองในลำดับ ต่อมา

เมืองศรีเทพ นับเป็นชุมชนโบราณขนาดใหญ่ ที่ตั้งอยู่ในลุ่มแม่น้ำป่าสัก ในเส้นทางติดต่อระหว่างบ้านเมือง ในเขตตอนเหนือ ที่ลุ่มภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือในปัจจุบัน ดังนั้น เมืองศรีเทพ จึงเป็นชุมชนเมือง ที่มีความสำคัญเป็นอย่างยิ่งในสมัยนั้น ซึ่งหลักฐานโบราณวัตถุ โบราณสถาน ที่พบในเมืองโบราณศรีเทพ เป็นเครื่องบ่งชี้ได้เป็นอย่างดี ถึงความเจริญรุ่งเรืองในสมัยนั้น

ปัจจุบันเมืองโบราณศรีเทพ ตั้งอยู่ในเขตอำเภอศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ ซากเมืองโบราณนี้ ถูกพบครั้งแรก ในขณะที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเดินทาง ไปตรวจราชการมณฑลเพชรบูรณ์ใน พ.ศ. ๒๔๘๙ ลักษณะของเมืองโบราณมีคูน้ำและกำแพงดินขนาดใหญ่มาก ล้อมรอบเป็น รูปวงกลมซ้อนกันอยู่ ๒ วง ซึ่งสันนิษฐานกันว่าเป็นแนวคูเมือง กำแพงเมืองที่ซ้อนกันนั้น จะเป็นการขยายตัวของชุมชนในภายหลัง โบราณสถานที่พบทั้งที่อยู่ภายในเมืองและนอกเมืองนั้น มีกระจายอยู่ทั่วไป แสดงให้เห็นถึงความหนาแน่นของประชากร และโบราณสถานเหล่านั้นได้ชี้ให้เห็นถึง ลำดับสมัยและช่วงระยะเวลาของการก่อสร้างที่แตกต่างกัน ประกอบกับโบราณวัตถุจำนวนมาก ที่พบทั้งที่เป็นประติมากรรม เนื่องในศาสนา ซึ่งมีความงดงามยิ่งกว่าที่พบในแห่งใด ๆ และวัตถุหลักฐานอื่น ๆ ทำให้สรุปได้ว่าเมืองศรีเทพ เป็นชุมชนที่มีพัฒนาการสมัยก่อนประวัติศาสตร์ ที่ติดต่อกันมาเป็นเวลายาวนาน นับตั้งแต่สมัยทวารวดี สมัยลพบุรี ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๒ เป็นต้นมา และถูกทิ้งร้างไปในที่สุดหลังพุทธศตวรรษที่ ๑๘

เป็นที่น่าเสียดายว่า บรรดาวัตถุหลักฐานของเมืองศรีเทพ ได้ถูกลักลอบขุดทำลาย และกระจัดกระจายออกไป จากเมืองศรีเทพเป็นส่วนใหญ่ แต่อย่างไรก็ตาม เมืองศรีเทพในปัจจุบันยังมี ลักษณะทางกายภาพ ที่ประกอบไปด้วยคูเมือง กำแพงเมืองขนาดใหญ่ โบราณสถานขนาดเล็ก ขนาดใหญ่ โดยเฉพาะที่ตั้งอยู่กลางเมืองศรีเทพเป็นหลักฐานอันสำคัญ ด้วยตระหนักถึงความสำคัญของเมืองศรีเทพ กรมศิลปากรจึงได้ดำเนินการสำรวจ ขุดค้น ศึกษา และพัฒนาโบราณสถาน โบราณวัตถุ ในเมืองศรีเทพ ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๑ เป็นต้นมา และได้นำเสนอโครงการ อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ เข้าบรรจุใน แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ ๕ (พ.ศ. ๒๕๒๕ - ๒๕๒๙) เพื่อให้ดำเนินการ บูรณะพัฒนาโบราณสถานให้เป็นอุทยานประวัติศาสตร์ ที่สำคัญของชาติอีกแห่งหนึ่ง

การดำเนินการโครงการอุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ ในระยะแรกนั้น ได้ดำเนินการด้านการศึกษาข้อมูลที่ได้จากการขุดค้น ขุดแต่งโบราณสถาน โบราณวัตถุ เพื่อจัดทำเป็นแผนแม่บทสำหรับโครงการ ซึ่งขณะนี้ จัดทำเสร็จเรียบร้อยแล้ว ในระยะต่อมาจึงทำการบูรณะและบำรุงรักษาโบราณสถาน ให้มั่นคงถาวร ปัจจุบันมีสำนักงานอุทยานประวัติศาสตร์ภายในโครงการ เพื่อทำการศึกษาค้นคว้าทางโบราณคดี และให้การบริการ กับผู้ที่มาเยี่ยมชมโบราณสถาน ขณะนี้กรมศิลปากรได้ดำเนินการบูรณะปรับปรุงโบราณสถานไปตามลำดับ แม้ว่าโครงการอุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ จะยังไม่สามารถเปิดเป็นทางการได้ แต่ปัจจุบันก็เป็น แหล่งศึกษาค้นคว้าทางวิชาการ เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ โบราณคดี และเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญอีกแหล่งหนึ่ง ในดินแดนแถบนี้