ก่อนที่จะประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูวัว แต่เดิมเป็นพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติดงภูวัว เมื่อปี 2518 ได้ประกาศในราชกิจจานุเบกษา ให้ป่าสงวนแห่งชาติดงภูวัวแห่งนี้ เป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูวัว ซึ่งมีพื้นที่ทั้งหมด 116,562 ไร่ หรือ 186.5 ตารางกิโลเมตร

ลักษณะภูมิประเทศ
เป็นหน้าผาสูงชัน ทางทิศตะวันออก แล้วค่อยลาดไปทางทิศตะวันตกจุดสูงสุดคือ ภูวัวเหนือถ้ำสูงซึ่งสูงจากระดับน้ำทะเล 448 ฟุต ลักษณะหินบนภูวัวโดยทั่วไปเป็นหินทราย มีลำห้วยใหญ่ ๆ คือ ลำห้วยชะแนน ซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำโขงอีกที

ลักษณะภูมิอากาศ
ฤดูฝน ฝนจะตกชุกทุกปี มีความชื้นเย็นสบาย หน้าแล้ง จะแห้งแล้ง เกิดไฟป่าเป็นประจำ
ฤดูหนาว อากาศจะหนาวเย็น มีหมอกปกคลุมโดยทั่วไป

ชนิดป่าและพรรณไม้
บริเวณภูวัวส่วนกลาง เป็นป่าดิบชื้น มีไม้ยางขึ้นอยู่อย่างหนาแน่นส่วนบนของภูวัว 30 % เป็นป่าเต็งรัง และอีก 70 % เป็นป่าดิบชื้น มีพรรณไม้พวกไม้ก่อ ไม้ตะเคียนทอง ไม้ตะเคียนหิน ไม้พยุง ไม้ชิงชัน ไม้มะค่าโมง

สัตว์ป่า
แต่ก่อนป่าดงภูวัว เคยมีสัตว์ป่าพวก เก้ง กวาง ช้างป่า เสือ เลียงผา อยู่ชุกชุม แต่ถูก ชาวบ้านล่าจนเกือบจะสูญพันธุ์ บางชนิดก็สูญพันธุ์ไปแล้ว และที่ยังเหลืออยู่ช้างป่าประมาณ 10 ตัว กระจง หมูป่า ลิง อีเห็นฯลฯ

จุดเด่นที่น่าสนใจ
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูวัว มีจุดที่น่าสนใจ น่าท่องเที่ยวอยู่หลายแห่ง คือ น้ำตกชะแนน อยู่ติดกับหน่วยพิทักษ์ป่าชะแนน ซึ่งมีน้ำตกที่สวยงามมาก และธรรมชาติของขัวหิน (สะพานหิน) ที่น้ำตกลงมาแล้วหายไปจากพื้นดิน ลอดใต้ขัวหินออกไป และน้ำตกเจ็ดสี อยู่ใกล้กับหน่วยพิทักษ์ป่า ดอนเสียด น้ำตกถ้ำพระ ภูวัว เหนือถ้ำน้ำพราย น้ำตกถ้ำฝุ่น ผาสี่แจ ถ้ำหินตั้ง ลานอเมริกา

การเดินทาง
โดยทางรถยนต์และรถไฟ ทางรถไฟจากสถานีหัวลำโพงไปลงที่สถานีจังหวัดหนองคายแล้วต่อรถสาย 224 สายอุดรธานี-นครพนม ลงหน้าปากทางบ้านดอนจิกเลยบึงกาฬมา 45 กิโลเมตรแล้วต่อรถสามล้อเครื่องมาที่สำนักงานเขตฯ อีก 6 กิโลเมตร ถ้าเดินทางโดยรถโดยสารปรับอากาศ จาก กรุงเทพมหานครลงที่บึงกาฬ แล้วต่อรถสายบึงกาฬ-นครพนม ระยะทางจากกรุงเทพฯ ถึงสำนักงานเขตฯ ประมาณ 800 กิโลเมตร

สิ่งอำนวยความสะดวก
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูวัว มีบ้านพักรับรองให้ สำหรับนักท่องเที่ยว และบริการคนนำทางขึ้นชมธรรมชาติบนภูวัว โดยท่านต้องติดต่อล่วงหน้า