เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปาย

     ด้วยพื้นที่บริเวณป่าแม่ปายฝั่งขวาตอนบนยังมีทรัพยากรธรรมชาติต่าง ๆ อยู่ในสภาพอุดมสมบูรณ์ มีพันธุ์ไม้หลายชนิดและมีสัตว์ป่าอาศัยอยู่ชุกชุม มีสภาพภูมิประเทศและทรัพยากรอื่น ๆ ที่สมควรจะรักษาไว้ถาวรของชาติต่อไป จึงได้ดำเนินการจัดตั้งให้เป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปาย โดยประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 341 ในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 89 ตอนที่ 190 ลงวันที่ 13 ธันวาคม 2515 โดยมีจอมพลถนอม กิติขจร เป็นผู้ลงนามประกาศ

ลักษณะภูมิประเทศ
     ส่วนใหญ่เป็นภูเขาสูงสลับซับซ้อนมีที่ราบอยู่เพียงน้อยมาก มักจะเป็นที่อยู่อาศัยและที่ทำกินของประชาชน ซึ่งเป็นชาวเขาเผ่าต่าง ๆ ที่อาศัยอยู่เป็นส่วนใหญ่เช่น มูเซอร์ ลีซอ จีนฮ่อ กระเหรี่ยง ตองสู ไทยใหญ่ ฯลฯ มีระดับความสูงของเทือกเขาจากระดับน้ำทะเลปานกลางตั้งแต่ 400-1,900 เมตร ซึ่งเป็นแหล่งต้นน้ำลำธารที่สำคัญหลายสาย เช่น แม่น้ำปาย ลำน้ำหลวง ลำน้ำน้อย ลำน้ำลาง ลำน้ำแม่สะงา ฯลฯ

ลักษณะภูมิอากาศ
     โดยทั่วไปจะค่อนข้างหนาวเย็นในฤดูหนาว มีหมอกหนาทึบจะเริ่มตั้งแต่เดือนตุลาคม-เดือนกุมภาพันธ์ ฝนตกชุกในฤดูฝน เริ่มตั้งแต่เดือนพฤษภาคม-เดือนกันยายน ส่วนฤดูร้อนจะสั้นในช่วงเดือนมีนาคม-เดือนเมษายน

ชนิดป่าและพรรณไม้
     มีสภาพป่าที่ค่อนข้างสมบูรณ์ เนื่องจากมีลักษณะพื้นที่ที่อยู่ต่ำไปจนถึงพื้นที่สูงมาก จึงทำให้มีสภาพป่าหลายลักษณะอยู่รวมกัน เช่น ป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง ป่าดงดิบ ป่าสนเขา ฯลฯ มีพรรณไม้ที่สำคัญคือ ไม้สัก แดง ประดู่ เต็ง รัง พลวง ก่อ สน รัก ฯลฯ

สัตว์ป่า
     เนื่องจากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปายมีแหล่งน้ำแหล่งอาหารของสัตว์ป่า หลายแหล่ง มีพืชและพรรณไม้ที่เป็นอาหารของสัตว์ป่าหลายชนิด จึงทำให้มีสัตว์ป่าที่สำคัญอาศัยอยู่เป็นจำนวนมากและหลายชนิด ส่วนมากจะเข้าไปอาศัยอยู่ในป่าลึก เพราะปัจจุบันมีการคมนาคมที่ดีมีประชาชนและชาวเขาเผ่าต่างๆ อพยพเข้า-ออกอยู่เสมอ เกิดมีการล่าสัตว์ป่าขึ้นและสัตว์ป่ามีการอพยพเข้าไปในเขตประเทศพม่า ทำให้จำนวนสัตว์ป่าลดลง มีสัตว์ป่าที่สำคัญคือ เก้ง กวาง หมูป่า เลียงผา กวางผา ชะนี อีเห็น เม่น ไก่ฟ้า เสือ หมี ฯลฯ

จุดเด่นที่น่าสนใจ
     เพราะภูมิประเทศเป็นภูเขาสูงสลับซับซ้อน มีแม่น้ำหลายสาย ก่อให้เกิดจุดเด่นหลายลักษณะเกิดเป็นถ้ำ หน้าผา น้ำตก ที่น่าสนใจหลายแห่ง เช่น ถ้ำน้ำลอด ถ้ำแม่ละนา ถ้ำน้ำลาง ถ้ำผาแดง น้ำตกแม่ยาน น้ำตกซูซ่า ถ้ำหลุมน้ำบ่อผี ฯลฯ และมีทิวทัศน์ธรรมชาติที่น่าสนใจและสวยงามมากมายตลอดเส้นทางในพื้นที่แม่ฮ่องสอน-ปาย